Primary tabs

सॅनिटरी नॅपकिन वरदान की शाप ?

share on:

   मासिक पाळी हा आपल्याकडे अनेक समज-गैरसमजांनी भरलेला विषय आहे. त्यात या विषयावर जाहीरपणे बोलायचे म्हणजे अनेकांसाठी आश्चर्यच. समाजाला दिशा देणार्‍या स्त्रीचे आयुष्य हे तिच्या मासिक पाळीवर अवलंबून असते. फक्त शरीरातच नव्हे, तर स्त्रियांच्या जडणघडणीतही याच काळात आमूलाग्र बदल होतात, पण स्त्रियांच्या आयुष्यातील या महत्त्वाच्या वळणाकडे खूप उपेक्षेने पाहिले जाते. भारतात मासिक पाळी हा विषय इतका उपेक्षित आहे की, अगदी आई आपल्या मुलीशीदेखील या विषयावर बोलत नाही. मासिक पाळी साधारणत: वयाच्या 10 ते 12व्या वर्षांपासून सुरू होते. मासिक पाळीत शरीरात होणारे शारीरिक बदल आणि समाजातील गैरसमजुती यांमुळे महिलांना या काळातील व्यवस्थापन सोपे राहत नाही. ग्रामीण, तसेच शहरी भागांत आजही मासिक पाळीविषयी अनेक गैरसमजुती आहेत. मासिक पाळीत वापरला जाणारा कपडा स्वच्छ न धुतल्यामुळे व तो कुठेतरी गडद अंधार असलेल्या कोपर्‍यात वाळवला जातो. याच काळात असुरक्षित कपड्याचा वापर केल्यामुळे अनेक जंतूसंसर्ग होणे अशा समस्या येतात. या सर्व प्रकारांतून महिलांची सुटका व्हावी व त्याची मासिक पाळी अधिक सुखकर व आनंदायी व्हावी, यासाठी सॅनिटरी नॅपकिन, मेन्स्ट्रुअल कप यांसारख्या साधनांचा वापर वाढू लागला. भारतात मोठ्या प्रमाणावर सॅनिटरी नॅपकिन्सचा वापर वाढावा, यासाठी प्रसार माध्यमांच्या साहाय्याने त्याचा प्रचार होऊ लागला. अगदी सेलिब्रिटी मंडळीही याबाबत जाहीरपणे बोलू लागली आहेत. यातून सॅनिटरी नॅपकिन्सचा वापर हा मोठ्या प्रमाणावर वाढला.

   सॅनिटरी नॅपकिन वापरण्यास सोपे आहे व वापरून झाल्यावर ते फेकून देता येते. या अशा (Use and throw) सॅनिटरी नॅपकिन्सचा आज मोठ्या प्रमाणावर वापर होताना दिसतो. पण, सॅनिटरी नॅपकिन्सचा कचरा हा अविघटनशील आहे. अशा कचार्‍यामुळे पर्यावरणाचे, तसेच मानवी आरोग्याचेही मोठ्या प्रमाणावर नुकसान होत आहे. आपल्या देशातील कचरा व्यवस्थापनाच्या समस्येविषयी आपण सगळेच जाणतो. जलद गतीने वाढणारे शहरीकरण व त्यातून निर्माण होणार्‍या अविघटनशील कचर्‍याच्या समस्या; ज्यामध्ये सॅनिटरी नॅपकिन्स, लहान मुलांचे डायपर, मोठ्या माणसांचे डायपर या कचर्‍याचाही समावेश आहे. एक महिला आपल्या आयुष्यात अंदाजे साडेतीन हजार (3500) सॅनिटरी नॅपकिन्स वापरते. त्यातून 150 किलो सॅनिटरी नॅपकिन्सचा कचरा तयार होतो. भारतात सॅनिटरी नॅपकिन्सच्या निर्मूलनाची कुठलीही स्वतंत्र व्यवस्था नाही. सॅनिटरी नॅपकिन्स हा विषय जितका दुर्लक्षित, तितकाच तो हानिकारकसुद्धा आहे. मोठ्या प्रमाणावर निर्माण होणारा सॅनिटरी नॅपकिन्सचा कचरा हा डम्पिंग ग्राउंडला जाऊन मिळतो, त्यामुळे तिथे अशा अविघटनशील कचर्‍याचे ढीग दिवसेंदिवस वाढत चालले आहेत.

   सॅनिटरी नॅपकिन्स दुकानात सहज विकत मिळत असले, तरी आजही ग्रामीण भागातल्या महिलांना ते विकत घेणे परवडत नाही. अनेक जणी खर्च टाळण्यासाठी एकच नॅपकिन बराच काळ वापरतात. त्यातून पायाच्या आतील बाजूस घर्षण होऊन जखम होण्याची शक्यता असते, तसेच जंतूसंसर्गही वाढतो. तसेच, ग्रामीण भागात सॅनिटरी नॅपकिन्सच्या विल्हेवाटीची समस्याही मोठी गहन आहे. असे नॅपकिन्स उघड्यावर जाळल्यामुळे त्यातून हानिकारक वायू बाहेर पडतो, जो पर्यावरणास व मानवी आरोग्यास घातक आहे.

   यावर उपाय म्हणून पर्यावरणाचे होणारे नुकसान रोखण्यासाठी जनाधार सेवाभावी संस्था ही 2013 पासून पुणे शहरात कार्यरत आहे. जनाधार सेवाभावी संस्था ही कचरा व्यवस्थापनात काम करते. जनाधार सेवाभावी संस्थेमार्फत कचारा वेचकांच्या आरोग्यासाठी व अविघटनशील सॅनिटरी नॅपकिन्सच्या निर्मूलनासाठी सतत प्रयत्न चालू आहेत. या संस्थेमार्फत निरनिराळ्या शहरी घटकांमधून कचरा संकलन करणे, कचरा वर्गीकरण करणे व त्या कचर्‍याची विल्हेवाट लावणे इ. कामे केली जातात. महानगरपालिका स्तरावरील भारतातील पहिलाच सॅनिटरी नॅपकिन डिस्पोजल प्रकल्प जनआधार सेवाभावी संस्थेद्वारे राबवण्यात आला, ज्यात लोकांमध्ये सॅनिटरी नॅपकिन्स डिस्पोजल करण्याविषयीची जनजागृती कार्यक्रम घेणे, वापरलेले सॅनिटरी नॅपकिन्स गोळा करणे, वर्गीकरण करणे, इन्सिनरेटर मशीनमध्ये त्यांची विल्हेवाट लावणे, त्याचबरोबर सॅनिटरी नॅपकिन्स डिस्पोजल मशीन उभारणी, देखभाल व दुरुस्ती यांसारख्या कामांचाही समावेश आहे. सॅनिटरी नॅपकिन्सच्या निर्मूलनाचा वैज्ञानिक मार्ग म्हणजे इन्सिनरेशन. जनआधार सेवाभावी संस्थेद्वारे पुणे शहरातील पाच प्रभांगात सॅनिटरी नॅपकिन्स डिस्पोजल मशीन बसवले गेले आहेत. ज्याद्वारे दर रोज 2800 ते 3000 पर्यंत सॅनिटरी नॅपकिन्सची शास्त्रीय पद्धतीने विल्हेवाट लावली जाते. ही यंत्रणा आज फक्त काही मोजक्या शहरांमध्येच उपलब्ध आहे. काही शाळा, महाविद्यालये पुढाकार घेऊन स्वतंत्र अशी इन्सिनरेटर मशीन आपल्या संस्थांमध्ये बसवून घेत आहेत.

   अनेक संस्थांनी जैविक विघटनशील सॅनिटरी नॅपकिन्स बनवण्याचे काम हाती घेतले आहे. हे जैविक सॅनिटरी नॅपकिन्स वापरून झाल्यावर पर्यावरणात गेले असता, त्यांचे सहजपणे विघटन होते. अशा सॅनिटरी नॅपकिन्सचा वापर जर ग्रामीण व शहरी भागात वाढला, तर अशा कचर्‍याचे व्यवस्थापन करणे सहज शक्य होईल.

   अविघटनशील वस्तूंचा वापर करून बनवण्यात येणारे सॅनिटरी नॅपकिन्स हे पर्यावरणासाठी अतिशय धोकादायक आहेत. भारतात दर वर्षी चाळीस हजार कोटी सॅनिटरी नॅपकिन्सचा कचरा तयार होतो. तो पर्यावरण आणि कचरा वेचक कामगारांच्या आरोग्यासाठी अतिशय घातक आहे. या कचर्‍याचे शास्त्रीय आणि कायदेशीर दृष्टिकोनातून व्यवस्थापन झाले, तरच पर्यावरणावरील मोठा आघात थांबेल.

डॉ. राजेश मणेरीकर.

 

लेखक: 

No comment

Leave a Response