Primary tabs

बिलीगीरी रंगनच ते जंगल....   

share on:

जून २००१ ला M.Sc. संपलं आणि Conservation Biodiversity या नवीन कोर्सला निवड झाल्याचा email आला. मी अप्लाय केलं होतं; पण असंच. अशी निवड वगैरे होईल असं स्वप्नात पण नव्हतं. पण ती झाली. देवाक काळजी असं गोव्याकडे म्हणतात, तसंच असेल काही तरी. सह्याद्रीमध्ये अभ्यास करण्यासाठी एक प्रकल्प रानवाला मंजूर झाला होता. पण पैसे येईपर्यंत सुरू नको करायला असं रानवातल्या मोठ्यांच म्हणण होतं. अनुभवातून आलेलं शहाणपण. त्यामुळे वेळ होताच.

बंगलोरमधील प्रतिथयश ATREE संस्थेत दाखल झालो. ८ दिवसाचा कोर्स होता. वेळापत्रक हातात आलं आणि विकेटच पडली. गेली २ वर्ष ज्या लोकांबद्दल ऐकलं, वाचला, ओझरत पाहिलंय तेच शिकवणार होते. प्रा. माधव गाडगीळ, शरदचंद्र लेले, डॉ. अजित कुमार आणि बरेच होते. ८ ते ८ असं भरगच्च शेड्यूल होतं. माझ्यासाठी तेच थोडे अवघड होतं. पण समोर एवढा मोठी माणसे. कसा बसलो माहीती नाही पण बसलो. आणि तो दिवस ऊजाडला जे वाचून अप्लाय केलं होतं. पुढचे ४ दिवस field work. बिलीगिरी रंगन टेंपल अभयारण्यामध्ये. त्यासाठी केला होता अट्टहास म्हणतात ना तस!

आम्ही म्हैसूर मार्गे कावेरीच्या watershed मधून अभयारण्यात पोहोचलो. महाराष्ट्रात फिरताना जंगलातच मुक्काम करण्याची सवय होती. पण तिथे ATREE च छानसं कॅम्पस होतं. दुसऱ्या दिवशी गणेशन या शास्त्रज्ञाने सगळी सेंच्युरी दाखवली. त्यानी मार्ग असा निवडला की गवताळ कुरणापासून शोला फोरेस्टपर्यंत सगळं दाखवलं, अगदी शांतपणे. मी पहिल्यांदाच या भागात आले होतो. महाराष्ट्राबाहेर दुसऱ्यांदा. आत्तापर्यंत काळवीट हा सर्वात मोठा प्राणी पाहीला होता तोही रेल्वेमधून. पण इथे एका दिवसात गवे, हत्ती, सांबर सगळे भरभरून होते. एका दरीत गव्यांच्या एका कळपात गाडी अडकली. २०-२५ गवे होते. फुत्कारत होते. आणि एकाने चार्ज केलाच. पण ड्रायव्हर सवयीचा होता. त्याने वेळीच, पण हसतहसत गाडी काढली. फिल्ड वर्कनंतर रात्री अनुभव सांगण्याची व पुढच्या कामाची तयारी हे काम होते. आमच्या जोड्या बनवल्या. माझ्याबरोबर रणथंबोरमध्ये काम करणारी मेंदीरत्ता नावाची मुलगी होती. हरणांची संख्या त्यांच्या विष्ठेचा अभ्यास करून कशी मोजायची असा अभ्यास होता. हे सगळंच नवीन होतं. दुसऱ्या दिवशी आम्ही व एक वाटाड्या असेच असणार होतो. पुढचे तीन दिवस मला जंगल काय असतं याचा पुरेपुर अनुभव येणार होता, पण मी माझ्या धुंदीत होतो.

दुसऱ्या दिवशी एका उंच प्लाटूवर गाडीने आम्हाला सोडलं. सकाळचे दोन तास नीट गेले आणि तो वाटाड्या ओरडत आला पळा पळा. काय झालं. तर दूर एक हत्ती येत होता. त्याचे सुळे इथूनच मोठे दिसत होते. आम्ही विचार कशाला पळतो, ईकडे थोडाच येणार. पण वाटाड्या ऐकेचना. तो म्हणाला शेवटचे सांगतो, या नाही तर मरा. मग आम्ही एका शिळे मागे लपलो. गजराज चित्कारत येत होता. वारा आमच्याकडून गजराजाकडे होता. त्याला वास लागला होता माणसांचा. १५-२० मिनिटात तो बरोबर आम्ही काम करत होतो तिथेच आला. आमच्यापासून थोड्याच अंतरावर होता. वारा थांबला होता. त्यामुळे त्याला आमचा अंदाज येत नसेल. पण आम्ही एकदम बघू शकत होतो. केवढा होता तो. नजरेत पण मावत नव्हता. त्यांच्या चित्कारांनी तर पार फाटलीच होती. वाटाड्या जास्त घाबरला होता. कदाचित त्याला परिणामांची जाणीव असावी. आम्ही जिथे काम करत होतो तो परिसर यथेच्च तुडवून तो गजराज मार्गस्थ झाला. साधारण तासभर हे नाट्य चाललं. मग काम सुरू करू तर वाटाड्या तयार होईना. तो म्हणाला हत्ती परत येईल आपण जाऊ या. मगाच्या त्याच्या अचूक अंदाजामुळे आम्ही फार विरोध केला नाही. एका पाऊलवाटेने तास दिड तास चालून आम्ही कॅम्पसला आलो.

बिलीगिरीरंगनच्या अभयारण्यातला तिसरा दिवस होता. कालच्या गजराजामुळे एक भीती मनात होतीच; पण जंगलात फिरायच वेड लागलं की ही भीती क्षणिक ठरते असा अनुभव कायम येतो. आज आम्हाला एका छोट्या दरीत काम करायचं होतं. म्हणजे हरणासारख्या प्राण्यांच्या विष्ठेवरून त्यांची संख्या मोजण्यासाठी माहिती गोळा करायची होती. आम्ही ८ वाचताच पोहोचलो. बरोबर नवीन एक्स्पर्ट वाटाड्या होता. गाडीतून गवे, चितळ, सांबर वगैरे बरेच प्राणी दिसले. काही अलार्म कॉल पण आले. स्थानिक एक्स्पर्टचं मत होतं की जवळ बिबट्या असावा. पण दिसला नाही. त्या दरीत काम सुरू केलं. दरी फार मोठी नव्हती. दोन्ही बाजूला छोटे डोंगर आणि मधून वाहणारा ओढा. त्याच्या एका अंगाला कदाचित डाव्या, आम्ही काम करत होतो. १०-११ पर्यंत मस्त काम झालं. आणि त्या एक्स्पर्टने शांत राहण्याची खूण केली. दिसत तर काहीच नव्हतं, पण कालच्या अनुभवातून आम्ही थोड शिकलो होतो. सगळीकडे शांतता होती. पानं पण हलत नव्हती. काय चाललंय काही कळत नव्हतं. १०-१५ मिनिटांनी तो म्हणाला वरच्या बाजूला हत्तींचा कळप आहे. तुम्ही चालू ठेवा मी बघतो. मग आम्ही नीट बघितलं तर ३-४ हत्ती होते. एवढा अवाढव्य देह पण त्या रानात कळत नव्हता. अर्धा पाऊण तास गेला. तेवढ्यात तो आला. म्हणाला आपल्याला जायला हवंय. सगळ्या बाजूने हत्तीनी वेढलो गेलोय. नीट पाहा. आता मात्र टरकायला झालं होतं. आम्ही एका दगडाआड लपून पाहू लागलो. दरीच्या दोन्ही बाजूला हत्ती होते. एकूण २०-२५ होते. हत्तीणी आणि मुख्य म्हणजे त्यांची मुल होती. बहूदा त्या आमचा अंदाज घेत असाव्यात. टीव्हीत बघतो तस सोंड वर खाली करण सुरू होत. त्या दरी कडे सरकतील अस वाटत होत. तो म्हणाला एकदम शांत वाकून जायच. मी सांगितल की चालायच. घाबरायच नाही. पर्याय नव्हताच. पण घाबरायच नाही. आम्ही रस्त्यापासून साधारण १ किमी असू. हे अंतर पार करायला साधारण ३ तास लागले. थोडं पुढे जायचं. मग शांत व्हायचं त्यांनी अंदाज घ्यायचा. आम्ही पण बघत होतो. हत्तीणी पण अंदाज घेत होत्या. ३ च्या आसपास आम्ही रस्त्यावर आलो. म्हणजे जंगलातल्या सडकेवर. मुक्काम खूप दूर होता. पण तो एकदम बिनधास्त झाला. त्यामुळे आम्हालाही हुशारी आली. मग तो हत्तींचे किस्से सांगू लागला. एक एक ऐकताना आपण काल व आज कशातून वाचलो याची कल्पना करत होतो. पण मग काही झालं नाही. मुक्कामी आलो. चौथ्या दिवशी कालच्या जागेच्या बरोबर विरूद्ध बाजूला जायचं होतं. 

दिवस उजाडलाच तो कंटाळवाणा होता. मळभ होतं. एक प्रकारची उदासी होती. पण जंगलात आत पोचेपर्यंत मस्त ऊन पडलं. एकदम साफ. पुस्तकात लिहिलेलं असतं ना मळभ दूर झालंय तसं. स्वच्छ. ते दृश्य आत्ता पण आठवतंय मला. ते कोवळ ऊन. खूप सुंदर. आम्ही कामाला सुरूवात केली. बरंच काम झालं. २-३ वाजेपर्यंत. कंटाळापण यायला लागला. तेवढ्यात एक अस्वलीण दिसली. दूर होती. पण आमच्या बाजूलाच येत होती. एकाएकी दिसेनाशी झाली. १-२ मिनिट गेली असतील तर परत दिसली. मात्र ती पळत येत होती. आमच्याच दिशेला. एकदम समोर. ती आमच्याकडेच येतेय असं वाटत होतं. पण अंदाज येत नव्हता. एक ५० मी.वर आली असेल तेवढ्यात तिने मार्ग बदलला. दिसेनाशी झाली. आम्ही सुटकेचा निश्वास टाकणार, तितक्यात आमच्या डोक्यावरील झाडवरून बिबट्याने ऊडी मारली. एकदम आमच्या समोर आणि काही कळायच्या आत तो दिसेनासा झाला. पुढचा अर्धा पाऊण तास काय झालं आठवत नाही. पण आम्ही बसून राहिलो असणार सुन्नपणे. थोड्यावेळाने काम सुरू केलं. जंगल त्याच्याच मस्तीत होत जणू काही झालच नाही. खरं आहे काही घडलं नव्हतंच. आम्ही परत रस्त्यावर आलो. तेवढ्यात त्या एक्स्पर्टने कुठून एक पोळ तोडून आणलं. तिघांनी मस्त ताव मारला त्याच्यावर.
यानंतर मी जंगलात खूपदा गेलो, राहिलो; पण त्या तीन दिवसात वन्य प्राण्यांचे जे अनुभव आले ते आले नाहीत. बिलीगीरी रंगनच ते जंगल यासाठी कायम स्मरणात राहील.

 कपिल सहस्त्रबुद्धे

लेखक: 

No comment

Leave a Response